آثار باستانی کدامند؟

به بناها، اشیاء ، سنگ نبشته ها، مجسمه ها،‌فسیل های انسانی و به طور کلی همه آثاری که یا ساخته دست و اندیشه انسان گذشته هستند و یا به نحوی با زندگی او ارتباط دارند، گفته می شود. آثار باستانی در بیشتر جاهایی که انسان زیسته یافت می شوند. یک بنای تاریخی فقط توده ای بی جان از سنگ،گچ،‌گل ،‌چوب و فلز که در گستره زمان باقی مانده و ا حیاناً زیبایی آن لذت بخش باشد، نیست، بلکه موضوع مهمتر این است که نشانگر اندیشه، هنر، دین ،‌علم و در یک کلام تمدن و فرهنگ سازندگان آن است.  

  باستان شناسی به عنوان یک علم :

باستان شناسی در لغت به معنی بررسی و شناخت دوران قدیم است که در وهله نخست منظور از آن آشنایی با دورانهای بسیار کهن می باشد. زیرا گذشته از معنای کلمه (باستان) که حاکی از قدمت زیاد است،‌حوزه اصلی فعالیت این علم و بیشترین کمک آن در زمینه شناخت اعصار اولیه تاریخ بشر می باشد که آثار مکتوب از آنها به جا نمانده است. با این همه امروزه نمی توان محدوده زمانی مشخصی را برای دانش باستان شناسی تعیین کرد. باستان شناسی دانشی است که با کشف شناسایی آثار باقی مانده از انسان دوره پیش از تاریخ، گوشه هایی از تاریخ آن دوران را روشن می کند و درعین حال با مطالعه درباره آثار مربوط به دوران تاریخی،‌منابع اطلاعاتی تازه ای را فرا روی مورخان قرار می دهد. باستان شناسی به عنوان یک علم مشتمل بر اصل ، مهارتها و دانش هایی است که با استفاده از آنها می توان به کشف، شناسایی و استخراج مطالب از روی آثار باستانی نائل شد. از آنجا که موضوع و روشهای حوزه علم باستان شناسی بسیار متنوع و گسترده است، باستان شناسان ازدستاوردهای علومی مانند جغرافیای طبیعی و انسانی، زمین شناسی، معماری، شیمی ،‌فیزیکَ، زیست شناسی برای شناخت بهتر گذشته استفاده می کنند. باستان شناسی به عنوان یک علم، سابقه چندان طولانی ندارد و شکل گیری آن به حدود دو قرن پیش مربوط می شود.  

  باستان شناسان چه کسانی هستند؟

به افرادی که با روش های ویژه ای در زمینه کشف شناسایی و تفسیر اخبار مربوط به آثار تاریخی فعالیت می کنند، باستان شناسان می گویند باستان شناس کسی است که پس از دیدن آموزشهای نظری و عملی و کسب تجربه، بررسی آثار تاریخی می پردازد. به خاطر نیاز به چنین افرادی است که امروزه در دانشگاههای جهان رشته ای به نام (باستان شناسی) ایجاد شده است.  

  باستان شناسان چگونه کار می کنند؟

مراحل کار باستان شناسان به سه قسمت تقسیم می شود :
الف – مرحله کشف و شناسایی مکانهای آثار باستانی و تاریخی
ب – مرحله کاوش و حفاری
ج – مرحله استخراج و تنظیم اطلاعات  

  الف – مرحله کشف و شناسایی مکانهای آثار باستانی‌:

در این مرحله باستان شناسان با کمک روشهای گوناگون به شناخت مکانهای تاریخی نائل می شوند. مهمترین این روشها عبارتند از:
1 – استفاده از آثار برجای مانده مانند ویرانه های بناها
2 – یاری گرفتن از اطلاعات موجود در نوشته های پیشینیان مانند کتابهای تاریخ، سفرنامه ها و غیره
3 – پاره ای اوقات به طور تصادفی یک مکان باستان کشف می شود.
4 – امروزه برای شناسایی اماکن باستانی و یافتن آثار صورت می گیرد که در دل خاک یا آب پنهان شده و به هر حال از دید انسان به دور مانده اند. اهمیت این مرحله در این است که با انجام آن بسیاری از شک و تردیدها و حدس های ایجاد شده در مرحله شناسایی تصحیح می شود. در این مرحله است که آموخته ها و تجربیات باستان شناس در محک آزمایش قرارگرفته و میزان توانایی او مشخص می شود. در واقع حفاری و جستجو برای یافتن آثار باستانی را باید مهمترین و مشکل ترین کار باستان شناسی محسوب کرد. حفاری و کاوش بایستی با شکیبایی و دقت بسیار همراه باشد. هر گونه سهل انگاری ممکن است به ناقص شدن و حتی از بین رفتن اثر مورد نظر بیانجامد. به دلیل همین حساسیت ها است که به قول یکی از باستان شناسان خودداری کامل از انجام حفاریها در مواقعی که منجر به از میان رفتن آثار تاریخی می شود، بهتر از انجام آن است.  

  ج – استخراج و تنظیم اطلاعات :

این مرحله شامل انجام کارهای مختلفی مانند تاریخ گذاری و کسب اطلاعات تاریخی با توجه به ویژگیهای و مطالب موجود در آثار به دست آمده، می باشد. برای تعیین قدمت آثار باستانی راههایی وجود دارد که عبارت است از :‌
1 – کمک گرفتن از آثار و نشانه های شناخته شده :‌مانند سکه یا کتیبه ای که همراه با آثار مورد نظر کشف شده
2- روش لایه نگاری : در این روش بر اساس لایه های مختلف زمین که آثار در آنها کشف می شوند، به سن تقریبی آنهایی برده می شود
3 – تعیین سن به کمک کربن 14  

  حفظ آثار باستانی به عنوان مدارک تاریخی :

آثار منقول آنهایی هستند که معمولاً به موزه ها انتقال یافته و در آنجا بازسازی و نگهداری می شوند مانند ظرفها، ابزارها و ... آثار غیرمنقول آثاری مانند ساختمانها هستند که در محل خود حفاظت و مرمت می شوند. اهمیت نگهداری آثار باستانی کمتر از اهمیت کشف آنها نیست. برای حفاظت از آثار تاریخی کارهای مختلفی انجام می شود : نگهداری در برابر آسیب های طبیعی مانند سیل و زلزله ، جلوگیری ازدستبردهای سودجویان و ترمیم ویرانیهای راه یافته در آثار، از جمله فعالیت های ضروری در این زمینه است. در هر کشوری مؤسسه یا مؤسساتی ایجاد شده اند و معمولاً تأکید بر این است که آثار کشف شده به این مؤسسات تحویل یا معرفی شوند تا به کمک متخصصان،‌ضمن حفظ و ترمیم آثار مذکور، به مطالعه بر روی تاریخ آنها بپردازند. در کشور ما این وظیفه به عهده سازمان میراث فرهنگی است.  

  موزه، گنجینه آثار باستانی :

کلمه موزه از ریشه یونانی موزیون گرفته شده است. سابقه تشکیل موزه به قرن نوزدهم میلادی برمی گردد. رشد احساسات ناسیونالیستی و علاقه به هویت ملی، تمایل ذاتی بشر به نگهداری اشیای کمیاب و گرانبها،‌پیشرفت علم و مهمتری از همه افزایش آگاهی نسبت به ارزش تاریخی آثار گذشتگان از جمله عوامل پیدایش و رشد روحیه گردآوری مجموعه های آثار تاریخی است. موزه ها را بر حسب نوع آثار موجود در آنها و یا براساس دوره بندی های تاریخی اشیای موجود، به روشهای مختلفی دسته بندی می کنند. موزه هنر، موزه علوم، موزه مردم شناسی، موزه تاریخ طبیعی، موزه ما قبل تاریخ و ... همگی بر همین مبنا تشکیل شده اند.
امروزه موزه های آثار تاریخی تنها محل بازدید از اشیای باستانی نیستند، بلکه در آنها کتابخانه،‌آزمایشگاه ، کارگاه مرمت و کلاسهای درس تشکیل شده و به استخدام باستان شناسان و گاه انتشار نشریه های ویژه باستان شناسی و پژوهش های تاریخی همواره چشم اندازهای تازه ای از گذشته بشر روشن می گردد. در یک موزه آثار تاریخی،‌اشیای گوناگونی به چشم می خورد که بر اساس دوره های زمانی ،‌جنس و یا ویژگیهای دیگر،‌با ترتیب خاصی طبقه بندی شده اند، بازدید از موزه ها مستلزم رعایت برخی اصول است. داشتن علاقه ، دقت نظر،‌حوصله و وقت کافی و برخی اطلاعات تاریخی برای بازدید کننده ضروری است. از موزه های معروف و بزرگ جهان می توان از موزه لوور پاریس، موزه بریتانیا و موزه ارمیتاژ ،‌سن پترزبورگ نام برد. در ایران مهمترین موزه آثار تاریخی، موزه ملی ایران است که در تهران قرار داد.  

  باستان شناسی زیر دریا :

به دلیل اهمیت1 این تمدنها و نقش دریا در سیر تمدن بشری است که مورخان و باستان شناسان دسته ای از تمدنهای باستانی مانند تمدنهای فنیقی، یونانی و کارتاژی را اختصاصاً به نام (تمدنهای دریایی) نامگذاری کرده اند. باستان شناسی دریایی به دنبال آن است که کشف بقایای کشتیهای غرق شده و محتویات آنها و نیز شهرها و آثار تمدنی در نقاطی بپردازند که زمانی منطقه ساحلی بوده اند ولی با گذشت زمان به زیر آب رفته اند. آثار باستانی موجود در زیر آبها از جهاتی نیز مهمتر و دست اولتر از آثار موجود در خشکی هستند، زیرا اولاً از دسترس و دستبرد انسان به دور مانده اند و ثانیاً در بسیاری مناطق دریای به دلیل دفن شدن در زیر گل و لای و آب، بویژه در اعمال زیاد، از گزند عوامل طبیعی موجود در سطح خشکی همچون فرسایش شدید، آسیب های ناشی از تفاوت دما،‌سیل و زلزله در امان بوده اند. دریای مدیترانه و سواحل آن یکی از مهمترین و آشکارترین مجموعه های آثار باستانی را در خود جای داده است.  

  آثار باستانی در خدمت تاریخ نویسی:

مورخان برای تبیین تاریخ بشر در گذشته های دور چاره ای جز استفاده از دستاوردهای باستان شناسان ندارند. چنانکه اشاره شد توجه به آثار باستانی علاوه بر افزایش اطلاعات تاریخی به تصحیح دانسته های قبلی مورخان نیز کمک می کند.  

  درباره عصر پیش از تاریخ :

تاریخ نانوشته بشر در لابه لای آثار باستانی نهفته است. به عنوان مثال آنچه ما از اعصاری مانند عصر حجر، مس،‌مفرغ می شناسیم ،‌با استفاده از اشیای به جا مانده از آنها به دست آمده است و باستان شناسان، این اعصار را بدین نام خوانده اند.  

  در دوره تاریخی :

آثار باستانی از دو جنبه مورخان را یاری می کنند:
1 – تأیید و تبیین یا رد آنچه در نوشته های تاریخی وجود دارد.
2 – روشن ساختن مسائلی از تاریخ که در منابع مکتوب نیست و یا بسیار کم به آنها توجه شده است. در مورد جنبه نخست باید دانست که آثار تاریخی، نوشته های مورخان پیشین را تأیید و بر یقین ما می افزایند. از سوی دیگر در بعضی مواقع کشف آثار تاریخی و مطالعه بر روی آنها ممکن است نوشته های مورخانی را که از سری اطلاعای یا غرض ورزی نوشته شده اند، رد کند و حقیقت را برای روشن سازد. جنبه دوم استفاده از آثار باستانی برای شناخت دوران تاریخی آن است که مکمل نوشته های مورخان هستند.  

  نکات اساسی در استفاده از آثار باستانی برای تاریخ نویسی :

برخی از مشکلاتی که ممکن است بر سر راه استفاده صحیح از آثار مذکور وجود داشته باشد از این قرار است: 1 – اطلاعات تاریخی در مورد یک اثر می باید از سوی افراد متخصص در علم باستان شناسی تأیید شود. 2 – نکته دیگر آنکه امکان دارد بعضی اشخاص بنا به دلایل سودجویانه و یا از سربی اطلاعی، اشیای جعلی و غیرتاریخی را به نام آثار باستانی مورد عرضه یا استناد قرار دهند. 3 – نتایج حاصل از تحقیقات باستان شناسی مانند هر یافتهء تاریخی دیگر تنها تا زمانی معتبرند که آثار باستانی و اخبار تاریخی تازه ای آنها را نقض نکرده باشد زیرا اطلاعات حاصل از فعالیت های باستان شناسی گاه نسبی است.  

  باستان شناسی ، آیینه تاریخ ایران :

تا پیش از شروع کاوشها و تحقیقات باستان شناسی، آگاهی درباره تاریخ ایران پیش از اسلام محدود به اخباری بود که از طریق نوشته های پراکنده مورخان، داستانهای شفاهی و شاهنامه ها به دست می آمد و غالباً آمیخته با مطالب غیرواقعی بو. در دو قرن اخیر و در سایه یافته های باستان شناسی پرده از روی بسیاری از واقعیت های تاریخی این دوره برداشته شد و از یک طرف ناشناخته های فراوان روشن گردید و از سوی دیگر بطلان بعضی تصورات، نوشته ها و دانسته های پیشین آشکار شد. یک نمونه مهم از یافته های تاریخی بر مبنای کاوشهای باستان شناسی را در شهر سوخته سیستان می توان دید. نمونه ای دیگر در تاریخ هخامنشیان است.

شهر گمشده رومی
پس از انحطاط قدرت سیاسی یونان،‌امپراتوری روم در ایتالیا تشکیل شد . این امپراتوری که اهمیتی عمده در تاریخ اروپا دارد قرنها پا بر جا بود و با اخذ بسیاری از دستاوردهای تمدن یونانی به اوج توانایی رسید و بر بخش وسیعی از اروپا سلطه داشت. اما با ورود اقوام جدیدی چون ژرمنها، فرانکها و ... به نواحی داخلی اروپا، تجزیه شد. شناخت تاریخ روم قدیم با کمک منابع اطلاعاتی گوناگونی امکان پذیر شده است. بخشی از آن را در کتابهای مورخان رومی و البته گاه آمیخته با مطالب غیرواقعی می توان یافت. بقایای شهرهای بزرگ رومی مانند رم، سیسیل، بمبئی و غیره که توسط باستان شناسان مورد کاووش و بررسی قرارگرفته به همراه کشفیات در دریای مدیترانه و سواحل آن در این زمینه کمک های بزرگی به مورخان نموده است. پمپئی از جهت باستان شناسی اهمیتی ویژه دارد. از لحاظ میراثهای به جا مانده در آن، مهم است. پمپئی در جنوب غربی شبه جزیره ایتالیا و در دامنه که آتشفشان و زوو قرار گرفته بود. در سال 79 میلادی و در زمانی که تمدن و سیاست رومیان رو به پیشرفت داشت، این شهر به همراه ساکنانش بر اثر فوران ناگهانی آتشفشان مزبور در زیر خاکستر مدفون شد.