تاریخ زمین مجموعه‌ای از دوره‌های متناوب یخ‌بندان و افزایش دما را نشان می‌دهد که هر یک نقش مؤثری در انقراض و حیات گونه‌ها داشته‌اند. فکر می‌کنید آخرین عصر یخ‌بندان با انسان بخرد چه خواهد کرد؟

محبوبه عمیدی: شاید شما هم وقتی به عصر یخ‌بندان فکر می‌کنید، انسان‌های اولیه‌ای در خیال‌تان مجسم می‌شوند که پوشیده در پوست گرم شکارهای پیشین در زمینی سراسر یخ‌زده و سرد، با ناامیدی به دنبال غذا می‌گردند.

اما در واقع زمین با اعصار یخ‌بندان بسیاری دست‌و‌پنجه نرم کرده که اغلب آنها پیش از پیدایش انسان به وقوع پیوسته‌اند. از سوی دیگر تصویر آشنایی که هر یک از ما از عصر یخ‌بندان داریم، نمونه‌ای نسبتا ملایم از آن است، زمین در خلال بعضی از اعصار یخ‌بندان برای ده‌ها گاهی صدها میلیون سال پوشیده از قشر عظیمی از یخ بوده است.

می‌توان برای زمین سه دوره آب‌و‌هوایی متناوب را تعریف کرد:

دوره گلخانه‌ای: که در آن درجه حرارت گرمسیری تا قطبهای زمین امتداد داشته و هیچ لایه یخی روی زمین نبوده است.

دوره یخچالی: دوره‌ای که بخشی از زمین پوشش یخ دائمی داشته اما وسعت این پوشش متغیر بوده است.

زمین گلوله برفی: زمانی که سرتاسر زمین پوشیده از قشر عظیم یخ بوده است.

این که چرا گاهی شاهد ظهور اعصار یخ‌بندان هستیم و گاهی دمای زمین رو به گرم‌شدن می‌رود، معمایی است که به گزارش نیوساینتیست  یخ‌بندان‌شناسان به تازگی شروع به حل آن کرده‌اند. آنها به بررسی تاریخچه یخ روی زمین پرداخته‌اند تا ارتباط آن با تغییر ترکیب گازهای جو زمین یا بزرگ‌ترین رویدادهای زمین‌شناسی را با دقت بیشتری بررسی کنند.

زمین گلوله برفی: 2.4 تا 2.1‌میلیارد سال پیش
عصر یخ‌بندان دوران پارینه‌زیستی، قدیمی‌ترین عصر یخ‌بندانی است که تاکنون بشر موفق به شناسایی آن شده است. کره زمین در این دوران تنها 2‌میلیارد سال عمر داشته و زندگی روی آن به حیات در اشکال تک سلولی منحصر می‌شده است. به نظر می‌رسد زمین در آغاز این دوران، زمانی بین 2.3 تا 2.4‌میلیارد سال پیش با عصر یخ‌بندان بسیار‌ سختی روبرو بوده که یکی از دوره‌های «زمین گلوله برفی» به شمار می‌رود. محققان علت ظهور این عصر یخ‌بندان و شدت آن را کاهش دی‌اکسید‌کربن جو زمین به دلیل خاموشی 250‌میلیون ساله آتشفشان‌ها و کاهش اثر گلخانه‌ای ناشی از آن می‌دانند.

یخ‌بندان شدید: 850 تا 630‌میلیون سال پیش
زمین در این دوره 200‌میلیون ساله که کریوژنیان نام دارد، یکی از سخت‌ترین اعصار یخ‌بندان شناخته‌شده را تجربه کرده است. دیرین‌شناسان احتمال می‌دهند علت آغاز این عصر یخ‌بندان هم‌زمانی آن با ظهور اشکال پیچیده حیات روی زمین باشد.

این نظریه می‌گوید یخ‌بندان به دلیل تکامل سلولهای بزرگ و احتمالا جانداران پرسلولی که پس از مرگ در بستر دریاها و اقیانوس‌ها غرق‌شده و باعث جذب دی‌اکسید‌کربن جو زمین و کاهش اثر گلخانه‌ای آن شده‌اند، به وقوع پیوسته است.

کریوژنیان را به دو عصر یخ‌بندان متمایز تقسیم می‌کنند که یکی بین 750 و 700‌میلیون سال پیش ظاهر شده و دیگری به دنبال آن حدود 660 تا 635‌میلیون سال پیش به وقوع پیوسته است. محققان احتمال می‌دهند بخش از این یخ‌بندان زمین را به گلوله برفی تبدیل کرده باشد.

نخستین انقراض بزرگ: 460 تا 430‌میلیون سال پیش
عصر یخ‌بندانی که اواخر دوره اوردوویسین و اوایل دوره سیلورین رخ داده یکی از بزرگ‌ترین انقراض‌های روی زمین را رقم زده است. این دوره دومین عصر یخ‌بندان سخت زمین به شمار می‌رود.

این انقراض پس از انقراض بزرگ جانداران کره زمین در دوره پرمین، بزرگ‌ترین انقراض گونه‌های گیاهی و جانوری زمین به شمار می‌رود. با این حال با پایان این عصر، زیست‌بوم حیات را از سر گرفته و گونه‌های گیاهی بسیاری رشد یافته‌اند. احتمالا همین انبوهی پوشش گیاهی دوره سیلورین باعث ظهور عصر یخ‌بندان بعدی شده است.