باید مدّتی می گذشت تا مسئولان متوجّه مشکلات ایجاد پایه ششم و اشکالات کتب این پایه شوند. دانش آموزان امسال در شرایطی سال تحصیلی را آغاز کردند که پس از چهار دهه، پایه ششم ابتدایی به نظام آموزشی بازگردانده شد؛ رخدادی که بدون حاشیه نبود! با اینکه از وزیر آموزش و پرورش گرفته تا معاون ایشان، در وصف ایجاد این پایه و کتاب های آن، اظهارنظرهای فراوانی کرده و از ویژگی های منحصر به فرد آن سخن به میان آورده بودند و همچنین در جمله ای از جناب وزیر در توصیف کتاب های جدید که می گوید: »در مورد کتاب های ششم نیز نگرانی هایی عنوان می شود، نمی خواهم بگویم این کتاب ها هیچ گونه ایرادی ندارند، اما مقرّر شده این کتاب ها زحمت معلمان، دانش آموزان و خانواده ها را بیشتر کند، چرا که اگر قرار بود زحمت ها را بیشتر نکند و عرق دانش آموزان را درنیاورد، تفکّر و خلاقیت و نوآوری از آن حاصل نمی شود«. معنای این سخنان چندان روشن نبوده و معلوم نیست که چرا باید از راه کتاب های درسی، برای دانش آموزان و معلمان و اولیا زحمت ایجاد کرد؟! همان گونه که می دانید، کُتب تازه تألیف شده پایه ششم ابتدایی به دلیل عجله در تألیف، اشکال های محتوایی و غلط های تایپی و نگارشی متعدّدی دارد و هماکنون اکنون موج اعتراض معلمان این پایه و همچنین والدین دانش آموزان نسبت به ایجاد این پایه و محتوای برخی از این کتاب ها ایجاد شده و می توان گفت که اجرای این طرح، تنها کپی برداری از نظام آموزشی برخی کشور ها بوده، در حالی که هیچ بخشی از نظام آموزشی ما شبیه آن کشور ها نیست. نکته بعدی آن که در تهیّه این کتاب ها، پروتکل و مقرّرات سازمان پژوهش درباره تألیف کتب درسی اجرا نشده است. در تدوین کتاب درسی نخست تیم پژوهشی، دیدگاه های معلمان و پژوهش های متخصصان را در حوزه مورد نظر بررسی می کنند وسپس راهنمای برنامه درسی که به مانند نقشه عملی تولید محتوای دروس است، تهیه شده و پس از راهنمای برنامه درسی، مرحله اعتباربخشی با همفکری کار شناسان، متخصصان درسی، نماینده معلمان، سرگروه های آموزشی و کارکنان حوزه اجرا و معاونت انجام می شود. پس از آن برنامه درسی تهیه شده، آزمایشی اجرا و پس از اعتباربخشی و تأیید در این مرحله است که کتاب درسی تألیف شده، وارد چرخه کتبدرسی می شود. اکنون با توجّه به اینکه کتاب های پایه ششم در فاصله کوتاه چندماهه در سال 90 تألیف شدند، گویا مراحل کار شناسی و جمع آوری نظریات معلمان و متخصصانبه نحو مطلوب انجام نگرفته و مهمتر از همه، این کتاب ها بدون گذراندن مرحله آزمایشی مستقیم وارد چرخه کتب درسی شده اند. کافی نبودن تعداد جلسات آموزش)ضمن خدمت( پایه ششم برای معلمان از یک سو و همچنین لزومحضور پیوسته و مستمر معلمان در دفا تر تألیف کتاب های درسی به منظور رفع بسیاری از مشکلات کتب درسی این پایه ضروری به نظر می رسد. بنابراین، در صورتی که پرسش های امتحانات نهایی سراسری برگزار شود، بیشتر معلمان نخواهند دانست که طراح سوالات، قرار است چگونه طرح مسأله کردهو کجای کتاب مهم و یا روی چه نکته ای بیشتر تأکید کنند! از طرفی به دلیل شتابزدگی، تأمین معلمان پایه ششم از جاهای مختلف صورت گرفت. به گونه ای که در برخی مدارس، معلمان پایه پنجم را به کلاس ششم و معلمان سوم را به پایه پنجم منتقل کرده و تعدادی از مناطق آموزش وپرورش هم معلمان راهنمایی و دبیرستان را که سال ها در دبیرستان و راهنمایی درس داده بودند، با این بهانه که پیشتر در مقطع ابتدایی کار کرده و حکم آموزگاری دارند، به مقطع ابتدایی برگرداندند. برخی از مدارس هم برای تأمین کادر آموزشی خود از نیروهای بازنشسته یا معلمان شیفت مخالف استفاده می کنند. در این نوشتار، تلاش بر این شده است تا به نقد کتاب های مهم ترپایه ششم ابتدایی اعم از ریاضی، علوم، ادبیات و... پرداخته شود. نقدی بر کتاب درسی ریاضی ـ عنوان های درسی کتاب ریاضی ششم ابتدایی زیاد بوده به گونه ای که برای نمونه هفت موضوع در دو صفحه آمده است، حال آن کههر موضوع نیاز به تدریس جداگانه دارد، در حالی که زمان کافی برای تدریس این میزان حجم از مطالب نیست. رئیس سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزش و پرورش نیز نظر مثبتی در رابطه با بازنگری حجم کتاب ریاضی این پایه برای سال آینده دارد. ـ در دوره های آموزشی به ما اعلام شد که هر دانش آموز باید روشی برای حل مسأله در درس ریاضی ارائه دهد و در پایان روش درست آموزش داده شود، این در حالی است که محدودیت زمانی برای آموزش وجود دارد و به قولی معلمها، مجبورند »شلاقی« یا »بزن در رو« درس بدهند. ـ محتوای کتاب ریاضی برای دانش آموزانی در سطح بالا تدوین و تمامی مناطق یکسان در نظر گرفته شده است، در حالی که سطح یادگیری افراد در تمام مناطق یکسان نبوده و از این رو دانش آموزان متوسط و ضعیف با مشکل مواجه شده و می تواند سبب تنفر بخشی دانش آموزان ازدرس ریاضی شود. نقدی بر کتاب درسی و کمک درسی علوم دانش آموزان پایه ششم، سال گذشته کتاب علوم تجربی پنجم را که دارای مطالب علمی جامع تر و محتوای بیشتری نسبت به کتاب امسال بوده است، گذرانده اند. کتاب ششم هم از نظر کمّی و هم از لحاظ کیفی در سطح پایین تری از کتاب پنجم است. در رابطه با سطح کمّی کتاب علوم، شاید بگویید معلم می تواند برای هر موضوع موارد و مطالب بسیاری را بیرون از کتاب مطرح کند که البته درست است؛ امّا پرسش اینجاست که میزان و محتوا ی این مطالب را چه کسی تعیین می کند؟ آیا در این باره می توان همه همکاران شاغل در ششم را در یک سطح دانست و انتظار داشتکه یکنواخت باشند؟ قطعا پاسخمنفی است و این مشکل در ارزشیابی نیز پدیدار خواهد شد. از نظر کیفی نیز همه کتاب های پایه ششم به ویژه کتاب علوم تجربی تصاویری با کیفیّت بالا ندارند و متأسفانه در دفتر تألیف کتاب های درسی، یک گرافیست کار قوی و ماهر وجود ندارد. در زیر به برخی از مواردی که می توانست با تدبیر علمی و دقّت بالاتری در کتاب علوم پایه ششم ابتدایی آورده می شد، اشاره می شود: : ـ در صفحه 25 کتاب، تصویر لیوانی آورده شده که در آن سُرب بالا تر از مس قرار دارد، در حالی که در روش تدریس، سُرب در پایین لیوان است. ـ در تصویر صفحه 32 )لایه های درونی زمین( جمع اعدادی که در هر لایه به عنوان ضخامت لایه ها نوشته شده است، عدد 8450 کیلومتر می شود، در حالیکه در پایین تصویر، عدد 6400 کیلومتر نوشته شده است. ـ در آزمایش صفحه 35، ساخت کره زمین می تواند با مواد بسیارساده تری مانند توپ پلاستیکی و گچ صورت گیرد و نیازی به مواد و وسایل نامبرده در این صفحه نیست که سبب دشوار بودن انجام این فعالیّت توسط دانش آموز شود. ـ در کار در کلاس صفحه 38 به منظور بررسی امواج لرزه ای، دانش آموزان به جای آوردن چوب های خشک به کلاس و ایجاد کثیفی و بی نظمی ناخواسته در کلاس می توانستند از وسایل یا شیوه های دیگر استفاده کنند. ـ متأسفانه در بیشتر کتاب های کمک درسی نیز اشتباهات علمی بسیاری دیده می شود. این در حالیاست که از قول مقامات بالای آموزش و پرورش گفته شده بود که: بسته آموزشی را ارائه دادیم وعلاوه بر آن ده ها آموزشگاه و پژوهشگاه میلیون ها جلد کتاب تولید کردند، پس امکانات کم نیست و هر کسی اراده کند هر جا مشکلی را حل کند، می تواند. برای نمونه، می توان به برخی از اشتباهات آمده در برخی از کتب کمک درسی اشاره نمود: ـ در کتاب کمک درسی علوم ششم اندیشمند تیزهوشان چاپ 1391، دیده می شود که بیان شده است گلبول های سفید نمی توانند با سلول های سرطانی مبارزه کنند، در حالی که گلبول هایسفید به ویژه لنفوسیت های نوع T علاوه بر مبارزه با ویروس ایدز، مستقیم بر سلول های سرطانی اثر می گذارند. ـ در کتاب کمک درسی گاج ویژه تیزهوشان در صفحه 114 سوال 604، طراحی پرسش اشتباه بوده، به گونه ای که تنها باکتری ها رافاقد هسته مشخص دانسته است در حالی که می دانیم ویروس ها ساختار سلولی ندارند و بنابراین هسته مشخصی نیز نخواهند داشت. ـ در آزمایش کنید صفحه شصت کتاب کمک درسی کلاغ سپید، با فوت کردن بین بادکنک ها به وسیله لوله خودکار، طبق اصل برنولی سرعت هوا زیاد، فشار هوا کم و با ایجاد خلأ نسبی بادکنک هابه هم نزدیک تر می شوند، در حالی که در این کتاب به اشتباه بیان شده است که بادکنک ها بهطرفین و رو به بالا رانده می شوند. ـ در کتاب مرآت ویژه تیزهوشان صفحه 211 سوال 20، به اشتباه روز درخت کاری را 13 اسفند بیان نموده، در حالی که همه ما می دانیم روز درخت کاری در تقویم 15 اسفند است. تمامی موارد آمده، تنها بخشی از اشتباهات کتب کمک درسی علوم ششم ابتدایی است که کلّی گویی آن خواننده را خسته خواهد کرد. نقدی بر کتاب درسی فارسی ـ از آنجا که روی جلد کتاب خوانداری تصویر شاعر بزرگ ایران زمین فردوسی آمده و اشعار فردوسی هم کاملا فارسی است، پیشنهاد می شود در پشت جلد کتاب خوانداری، اشعاری از همین شاعر ارزشمند ایران اسلامی چاپ شود. ـ در کتاب بخوانیم، شعر ها و نثرهای سنگینی آمده است که مطمئنا معلمان برای پیدا کردن معنی لغت ها باید به لغت نامه دهخدا مراجعه کنند. ـ در درس دوم صفحه 15، بند آخر کتاب خوانداری علم، عمل، ایمان، اخلاق و تفکّر به عنوان پنجره های شناخت معرفی شده اند، در صورتی که پنجره های شناخت شامل حواس پنجگانه هستند که مؤلفه های یافتن علم، عمل، ایمان، اخلاق و تفکّر را به انسان نشان می دهند تا به کمک آن ها بتواندبه شناخت برسد. ضمنا مطالب این درس نسبت به سطح سنی دانش آموزان سنگین است. ـ در درس چهارم صفحه 34 بخوان و بیندیش، استفاده از زبان محلی خاص یک منطقه، می تواند سبب واکنش فراگیران به گویش های مختلف باشد. پس چه بهتر بود جدولی تهیّه می شد که معادل جملات ذکر شده در گویش های مختلف، در آن آورده می شد. ـ در درس پنجم درس انشای فارسی، بهتر این بود که تصویرلاله ها همراه تصویر چند شهید آورده شود. ـ در درس ششم صفحه 42 کتاب خوانداری، در این صفحه در ارتباط باآداب غذا خوردن مطالبی ذکر شده که با آموزه های دینی، آیات قرآن و روایات، مغایرت دارد. در این مطلب آمده: به طعام نظر نکند و طعام نبوید و نگزیند ! جای بسی شگفتی است چگونه مؤلفین محترماز این آیه قرآن غافل مانده اند که: فلینظر الانسان الی طعامه )پس انسان باید به غذای خویش نگاه کند( ـ در درس ششم صفحه 43 کتاب خوانداری، به دلیل این که یک پایفرد بر سفره می باشد، تصویر دارای بدآموزی است. ـ در درس دهم صفحه 66 کتاب خوانداری بخش یادآوری، بهتر بود در این بخش مستقیم بازدید از کتابخانه و عضویت در آن مطرح می شد. ـ داستان »دریاقلی سورانی« پس از سال ها تأخیر، سال جدید تحصیلی وارد کتاب فارسی پایه ششم ابتدایی شد؛ شخصیتی که اگر چه در دهه 60 و بحبوحه جنگ، افراد کمی از فداکاری وی اطّلاع پیدا کردند، با گذر زمان داستان فداکاری او زبان به زبان چرخید و به یکی از اسطوره های دفاع مقدس تبدیل شد. وی جایگزین شخصیت های خیالی چون پطروس هلندی شد که سالها در کتاب ها وجود داشت و چه جالب که هنوز در کشور هلند هم کسی پطروس را نمی شناسد، ولی همه ما او را می شناسیم؛ راستی چرا هیچگاه از خودمان نپرسیدیم چرا پطروس فداکار جای انگشتش یک چوب در سوراخ سد نگذاشت؟! حالا باید بگوییم دریاقلی جان، ببخش که کمی دیر شد و سی و چند سال پس از آنکه جانت را گذاشتی پای رکاب، یادمان افتاد تو را اسطوره فداکاری کنیم. همچنین در تصویر این درس، متأسفانه گاف بزرگی داده شده است که آبادان را شهری کوهستانی معرفی کرده و تانک های دشمن در ذوالفقاری را نیز در میان کوه های بلند نشان داده، در حالی که ذوالفقاری »کوی« است؛ به معنای محله و بَرزن و نه»کوه«! و پوشش کنار رودخانه بهمنشیر نیز نخلستان است... که با واقعیّت جغرافیایی این شهر همخوانی ندارد